Sergiusz Toll był wybitnym lepidopterologiem, który przyszedł na świat 22 listopada 1893 roku w Warszawie. Jego praca badawcza koncentrowała się na owadach z rodziny Coleophoridae, co stanowiło istotny aspekt jego kariery naukowej. Warto podkreślić, że oprócz pasji do entomologii, Toll był także doktorem nauk prawnych.
Jego badania i osiągnięcia w dziedzinie lepidopterologii miały znaczący wpływ na rozwój tej nauki w Polsce. Po wielu latach pracy, Sergiusz Toll zmarł 19 grudnia 1961 roku w Katowicach, pozostawiając po sobie bogaty dorobek naukowy.
Życiorys
Sergiusz Toll wywodził się z szlacheckiej rodziny o holenderskich korzeniach. Posiadał tytuł hrabiowski, który przyznano jego przodkowi, generalowi Karlowi Wilhelmowi von Tollowi, przez cara Mikołaja I, jako uznanie za zaangażowanie w tłumienie powstania listopadowego. Jego rodzina była właścicielem zamku w Uniejowie oraz majątku w Stemplewie, który był miejscem zamieszkania Sergiusza do końca I wojny światowej, w tym czasie należał on do matki Sergiusza. Ojcem Sergiusza był Aleksander Toll, będący wnukiem generała Karola Wilhelma grafa von Tolla, który osiedlił się w Estonii. Matka Sergiusza, Adelajda (lub Anna) z Sommerów, również miała swoje znaczenie w rodzinnej historii.
Sergiusz miał czworo starszego rodzeństwa: Annę, Aleksandra, Eugeniusza oraz Zinaidę. Jego dzieciństwo obfitowało w kontakt z przyrodą, ponieważ w rodzinnym domu hodowano różnorodne zwierzęta, jak ptaki, złote rybki oraz wiewiórki. Już w wieku sześciu lat zafascynował się motylami, które obserwował w parku przy zamku w Uniejowie. Po ukończeniu szkoły średniej w Warszawie, na prośbę rodziców, rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. W 1914 roku przeniósł się do Rosji, gdzie uniwersytet został ewakuowany do Rostowa nad Donem, gdzie kontynuował studia prawnicze oraz biologię, ostatecznie zdobywając tytuł doktora nauk prawniczych w 1918 roku.
Podczas swojej kariery naukowej zajmował się badaniem motyli w regionie Rostowa nad Donem. Jego pierwsze małżeństwo miało miejsce z Wandą, która została później pochowana w kaplicy grobowej w Orzeszkowie-Kolonii. Po wybuchu I wojny światowej, zamek w Uniejowie oraz majątek w Stemplewie zostały znacjonalizowane, co doprowadziło do przeprowadzki jego rodziców do Bydgoszczy w 1920 roku. W 1924 roku Sergiusz powrócił do Polski, a w tym samym roku ożenił się z Józefiną Hoffmeister, córką właścicieli dworu w Uniejowie, który obecnie pełni funkcję Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury.
Sergiusz i Józefina zamieszkali w willi przy ul. Cichej 1 w Bydgoszczy, gdzie mieszkał do 1937 roku. W marcu 1927 roku powitali na świecie córkę, Adelajdę. W latach 1930-1931 pracował jako praktykant w Państwowym Instytucie Naukowym Gospodarstwa Wiejskiego przy Placu Józefa Weyssenhoffa w Bydgoszczy, gdzie wynagrodzenie pochodziło z funduszy Ministerstwa Rolnictwa. W latach 1930-1934 badał faunę lepidopterofauny w Beskidach Lesistych, a w 1931 roku został członkiem Polskiego Towarzystwa Entomologicznego, gdzie założył Górnośląski Oddział, a także pełnił funkcję przewodniczącego w latach 1957-1961.
Po przeprowadzce do Katowic w 1937 roku, gdzie przybył na zaproszenie profesora Tadeusza Dobrowolskiego, Sergiusz zaczął pracować w nowo powstającym Muzeum Śląskim. Jego prywatna pracownia mieściła się przy ul. ks. Józefa Szafranka 1 w Katowicach, gdzie mieszkał wraz z żoną i córką. Józefina angażowała się w jego pracę badawczą, a on sam utrzymywał relacje z Adamem Didurem oraz kształcił wielu polskich lepidopterologów, m.in. Stanisława Błeszyńskiego, Józefa Razowskiego i Tadeusza Riedla.
W 1938 roku został członkiem Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, a w drugiej połowie sierpnia 1939 roku zbierał motyle na Podolu. Podczas II wojny światowej, dzięki swojemu prawosławnemu pochodzeniu, miał możliwość przeżycia trudnych czasów, zbierając motyle na Podolu oraz pracując w Oberschlesisches Landesmuseum w Bytomiu, gdzie zajmował się kolekcjami przeniesionymi z katowickiego muzeum i uczył w szkole. W latach 1945-1947 pełnił funkcję kierownika Referatu Ochrony Przyrody w Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach.
Sergiusz został powołany do redakcji międzynarodowej serii wydawniczej Microlepidoptera Palaearctica i miał opracować część poświęconą rodzinie Coleophoridae. Wiosną 1962 roku planował wyjazd do Londynu. Ukończył niemal monografię Coleophoridae, której objętość wynosiła 1500 stron maszynopisu i zawierała 5000 rysunków. Dodatkowo, był członkiem honorowym wielu zagranicznych towarzystw naukowych.
Niestety, zmarł niespodziewanie na niewydolność serca po operacji zapalenia wyrostka robaczkowego w katowickim szpitalu. Jego ostatnie miejsce spoczynku znajduje się na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach, w głównej alei, a potomkowie Sergiusza i Józefiny pozostają w Katowicach.
Nagrody
W ciągu swojej kariery, Sergiusz Toll otrzymał szereg wyróżnień, które podkreślają jego osiągnięcia w dziedzinie rolnictwa.
- wielki srebrny medal na I Pomorskiej Wystawie Rolnictwa w Grudziądzu (1925).
Działalność naukowa
Sergiusz Toll był wybitnym badaczem, który poświęcił swoje życie naukowe systematyce, taksonomii oraz biogeografii motyli z grupy Microlepidoptera. Od roku 1929 skupił swoje wysiłki na studiowaniu rodzin motyli, takich jak Tortricidae oraz Nepticulidae. Po 1939 roku prowadził badania nad motylami z rodziny Coleophoridae przez 23 lata, zaczynając od obszaru Polski, a później rozszerzając swoje badania na niemal całe terytorium Palearktyki. Co ważne, jako pierwszy na świecie zaobserwował żyworodność u niektórych gatunków tej rodziny.
Swoją pasję badawczą łączył z praktycznymi działaniami, prowadząc hodowlę gąsienic w swoim domu, nawet w trudnych czasach II wojny światowej. Połowy motyli odbywały się w takich miejscach jak Dolina Trzech Stawów i na cmentarzu przy ul. Francuskiej, gdzie zgromadził cenne okazy.
W trakcie swoich badań opisał ponad 200 nowych gatunków motyli, z których niektóre źródła podają, że ich liczba wynosiła aż 279. Gatunki te zazwyczaj oznaczano skrótem Toll, przykłady to Aethes adelaidae, Epiblema baligrodana i Epiblema petasitis, a niektóre z nich zidentyfikował wręcz na terenie Katowic. Dodatkowo, dokonał wielu ważnych opracowań faunistycznych dotyczących wybranych regionów Polski.
Toll zgromadził ogromną kolekcję owadów, szczególnie motyli, które zbierał w rejonach Warszawy, Rostowa nad Donem, a także w swoim rodzinnym Stemplewie. W późniejszych latach życia zajmował się ich zbieraniem w Bieszczadach oraz Pieninach. Około 40 000 egzemplarzy, które ofiarował muzeum miejskiemu w Rostowie nad Donem, w tej chwili znajduje się w Uniwersytecie w Rostowie. Dodatkowe 100 000 egzemplarzy trafiło do Muzeum Przyrodniczego Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, które uznawane jest przez Alexeya Diakonoffa za najlepszą polską kolekcję motyli. Jego prace w Bydgoszczy zaowocowały zborem około 12 tysięcy motyli oraz 8 tysięcy jaj ptaków, z łączną liczbą zbiorów ptasich jaj wynoszącą 12 tysięcy. Niektóre z jego zbiorów można także znaleźć w Dziale Przyrody Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a część preparatów znajduje się w rękach prywatnych kolekcjonerów.
Zakres jego zainteresowań naukowych był bardzo szeroki i obejmował nie tylko wyżej wymienione grupy, ale również prostoskrzydłe, sieciarki oraz kózki. Dodatkowo, poruszał on tematy związane z ochroną przyrody oraz zagadnieniami łowieckimi.
Publikacje
W roku 1919 Sergiusz Toll opublikował swoją pierwszą pracę poświęconą motylom z regionu Rostowa nad Donem, noszącą tytuł Noctuidae okolic Rostowa nad Donem. W ciągu swojego życia wydał 90 lub 91 publikacji naukowych, z czego 6 z nich stanowiło klucze do oznaczania motyli z rodziny Coleophoridae. Jego prace dotyczące narządów rozrodczych motyli tej rodziny były publikowane w krajowych oraz międzynarodowych czasopismach naukowych, obejmujących Austrię, Egipt, Francję, Szwajcarię, Niemcy, Polskę oraz Włochy. Toll ogłosił także klucze do rozpoznawania różnych rodzin motyli, w tym Douglasiidae, Eriocraniidae, Glyphipterygidae, Hepialidae, Micropterigidae, Oecophoridae oraz Tischeriidae.
Ważne publikacje Sergiusza Tolla to między innymi:
- Eupistidae (Coleophoridae) Polski (1952),
- Materiały do znajomości palearktycznych gatunków rodziny Coleophoridae (Lepidoptera) (1962, „Acta Zoologica Cracoviensia” 7) – 200-stronicowa praca, w założeniu pierwsza część rewizji tejże rodziny w obrębie Palearktyki.
Przypisy
- Tomasz Wójcik. Tollowie. „W Uniejowie”, s. 15, 10.2016 r. Towarzystwo Przyjaciół Uniejowa. ISSN 1509-7900.
- Magdalena Zdyb. kaplica grobowa rodziny Tollów jako przykład prawosławnego dziedzictwa w województwie łódzkim. „Biuletyn Uniejowski”. 6, s. 234, 2017 r.
- Grażyna Kuźnik: Rodzina barwna jak motyle. Sergiusz Toll wiele nowych gatunków odkrył na Śląsku. [w:] Dziennik Zachodni, 18.04.2013 r. [dostęp 09.09.2019 r.]
- Gizela Chmielewska: O Sergiuszu Tollu, potomku carskich generałów, który odkrył 279 gatunków motyli. [w:] Gazeta Pomorska, 11.02.2012 r. [dostęp 09.09.2019 r.]
- Tomasz Lenczewski: Polscy ziemianie, jawna opcja niemiecka. [w:] rp.pl, 14.04.2016 r. [dostęp 09.09.2019 r.]
- Zbiórka pamiątek do nowej siedziby Muzeum Śląskiego. Muzeum Śląskie, 2013 r. [dostęp 09.09.2019 r.]
- Tadeusz Hadaś: Toll Sergiusz. W: Almanach entomologów polskich XX wieku. Marek Bunalski, Jerzy J. Lipa, Janusz Nowacki (red.). Poznań: Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 2001, s. 205.
- Bogdan Jacek Rozkrut. Dr Sergiusz Hr. Toll (22.11.1893 – 19.12.1961). „Przyroda Górnego Śląska”, s. 15, 1996 r. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. ISSN 1425-4700.
- Stemplew dawniej i dziś. Mariola Marosik, Anna Radoszewska, Piotr Wawrzyniak, Katarzyna Wyrzykowska (red). Stemplew: Stowarzyszenie „Mamy Wielkie Serca” w Świnicach Warckich, 2007 r., s. 32, 35.
- Sergiusz Toll. Fauna motyli Podola. (Suplementa et corrigenda). „Polskie Pismo Entomologiczne”. XVIII (2–4), s. 156–157, 1949 r. Polski Związek Entomologiczny.
Pozostali ludzie w kategorii "Nauka i edukacja":
Dariusz Dziurzyński | Arnold Walfisz | Andrzej Bronisław Pląskowski | Gaja Kołodziej | Jerzy Kryński | Jerzy Służewski | Maciej Bielicki | Wawrzyniec Konarski | Henryk Wolpe | Barbara Różycka-Zarycka | Jadwiga Turszańska | Zbigniew Maciej Gliwicz | Barbara Wagner (historyk) | Krystyna Iglicka-Okólska | Jadwiga Jędrzejowska (działaczka społeczna) | Marta Ługowska | Edward Chwalewik | Jacques Burko | Włodzimierz Szer | Kamil StępniakOceń: Sergiusz Toll